Бүгін Алаш қозғалысының негізін қалаушы, ұлт көсемі – Әлихан Бөкейхановтың туған күні.

Қазақ халқының тарихында тағдырлы кезеңдерде елдің еңсесін көтеріп, ұлттың жоғын жоқтаған ірі тұлғалар аз емес. Алайда солардың ішінде Әлихан Бөкейхановтың орны айрықша. Ол – бір дәуірдің ғана емес, бірнеше ұрпақтың рухани бағдарын айқындаған қайраткер. Оның өмірі, еңбегі мен күресі қазақ халқын бодандық санадан арылтып, дербес ел болуға жетелеген тарихи миссиямен тікелей байланысты.

Әлихан Бөкейханов – саясаткер ғана емес, ғалым, экономист, этнограф, публицист әрі ұлт ұстазы. Оның бүкіл саналы ғұмыры қазақ қоғамының дамуына, халықтың көзін ашып, ой-санасын оятуға арналды. Ол елге қызмет етуді атақпен де, мансаппен де өлшеген жоқ. Оның түсінігінде халыққа адал қызмет етудің өлшемі біреу ғана болды. Ол – мінез. Сол себепті де Әлихан: «Ұлтқа қызмет ету білімнен емес, мінезден» деген өмірлік қағиданы ұстанды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ даласында білім алған, оқыған азаматтар аз болмады. Бірақ солардың бәрі бірдей алған білімін ел мүддесіне жұмсай алды ма деген сұрақ туындайды. Санкт-Петербургте жоғары білім алып, еуропалық саяси-құқықтық оймен сусындаған Әлихан Бөкейханов сол білімді жеке басының бақ-дәулеті үшін емес, тұтас бір халықтың ертеңі үшін пайдаланды. Ол ғылымды да, саясатты да ұлтты оятудың құралы деп білді.

Әлиханның ғылыми және публицистикалық еңбектері қазақ қоғамының шынайы бейнесін ашуға бағытталды. Ол қазақ даласының экономикалық ахуалын, жер қатынастарын, халықтың тұрмыс-тіршілігін терең зерттеді. Әлихан өз еңбектерінде қазақты аяған жоқ, жалған мақтаған жоқ. Керісінше, ұлттың әлсіз тұстарын ашық көрсетті, кемшілігін дәл атады. Бірақ бұл сын жек көруден емес, жанашырлықтан туды. Ол қазақтың өркениетті ел болуы үшін ең алдымен сананың өзгеруі қажет екенін жақсы түсінді.

Әлихан Бөкейханов үшін ағартушылық – күрестің ең маңызды бағыты болды. Ол баспасөз арқылы халықтың ойын серпілтуді, білім арқылы ұлттың болашағын қалыптастыруды мақсат етті. Оның мақалаларында бос ұран емес, нақты дерек, дәлел мен логика басым болды. Себебі ол ұлт тағдыры эмоциямен емес, ақылмен шешілетінін терең ұқты.

Әлихан мінезінің басты белгісі – жауапкершілік пен адалдық еді. Ол өз дәуіріндегі көптеген оқыған азаматтар сияқты билікке жақындап, тыныш өмір сүру жолын таңдауға мүмкіндік бола тұра, сол мүмкіндіктен саналы түрде бас тартты. Себебі ол үшін жеке басының қауіпсіздігі емес, елінің ертеңі қымбат болды. Бұл – сөзбен айтылған патриотизм емес, іс жүзінде дәлелденген азаматтық таңдау еді.

Әлихан Бөкейхановтың қайраткерлік болмысы жер мәселесінде ерекше айқын көрінді. Ол жерді экономикалық байлық ретінде ғана емес, ұлттың өмір сүру кеңістігі, мемлекеттіліктің негізі деп білді. Қазақ жерінен айырылу – еркіндіктен айырылу екенін ол өзгелерден бұрын түсінді. Сондықтан да бұл мәселе бойынша ешқандай ымыраға бармады. Оның жер туралы ұстанымы бүгінгі тәуелсіз Қазақстан үшін де аса маңызды тарихи сабақ болып қала береді.

Қуғын-сүргін жылдары Әлихан Бөкейхановтың тәнін шектегенімен, рухын тұқырта алмады. Айдауда, бақылауда, түрмеде жүріп те ол болашақ қазақ мемлекетінің қандай болуы керектігі туралы ойлануын тоқтатпады. Өз тағдыры қыл үстінде тұрса да, елдің болашағын ойлау – тек тектілікке тән қасиет. Бұл – жеке басының мүддесінен халықтың тағдырын биік қоя алған нағыз азаматтың мінезі.

Әлихан төре тұқымынан шыққан, Шыңғыс хан әулетінің ұрпағы еді. Алайда ол бұл тегін ешқашан артықшылық ретінде пайдаланған жоқ. Керісінше, оны халық алдындағы үлкен жауапкершілік деп қабылдады. Оның қарапайымдылығы – әлсіздік емес, рухани биіктіктің белгісі болды. Ол биліктен жоғары тұруды емес, халықтың алдында таза болуды таңдады.

Бүгінгі күннің өлшемімен қарағанда, Әлихан Бөкейхановтың тұлғасы бізді ойландырмай қоймайды. Қазіргі қоғамда білімді, мүмкіндігі мол жастар көп. Бірақ сол білімді ел игілігіне айналдыратын мінез бен жауапкершілік әрдайым жетісе бермейді.

Сондықтан Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен шығармашылығын үлгі ету – өткенді мадақтау ғана емес, бүгінгі өз-өзімізге қойылған талап. Ұлтқа қызмет ету үшін міндетті түрде билікте отыру шарт емес. Ол үшін таза ар, берік мінез, қиын сәтте жұртын тастап кетпейтін жүрек қажет.

Қорытындылай айтқанда, Әлихан Бөкейхановтың туған күні – жай ғана тарихи дата емес. Бұл – ұлттық намысты таразылайтын, азаматтық жауапкершілікті еске салатын күн. Оның «Халыққа қызмет ету – мінезден» деген қағидасы әр қазақтың өмірлік ұстанымына айналғанда ғана біз Әлихан армандаған азат, әділетті әрі қуатты ел бола аламыз.

 Г.Бекжан

  Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ           

теолог маманы