Қазіргі геосаяси жағдайда діни қауіпсіздік – мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігінің ажырамас әрі маңызды құрамдас бөлігі. Қазақстан өзінің көпконфессиялы құрылымын сақтай отырып, діни саланы реттеудің бірегей құқықтық моделін қалыптастырды. Бұл модель азаматтардың сенім бостандығын қамтамасыз ету мен мемлекеттің радикализмнен қорғалуы арасындағы тепе-теңдікке негізделген. Діни қауіпсіздіктің құқықтық іргетасы Қазақстан Республикасының Конституциясында қаланған. Негізгі Заңның 1-бабында мемлекеттің зайырлы сипаты бекітілген, бұл діни қауіпсіздіктің басты кепілі болып табылады. Осы ұстанымға сәйкес, мемлекеттік органдар діни бірлестіктердің ішкі ісіне араласпайды, ал діни ұйымдар мемлекеттік қызмет атқармайды. Сонымен қатар, Конституцияның 39-бабында адам құқықтары мен бостандықтары конституциялық құрылысты қорғау және мемлекеттік қауіпсіздікті сақтау мақсатында ғана заңмен шектелуі мүмкін екені нақты көрсетілген.

Діни сала тікелей реттелетін басты құжат – 2011 жылы қабылданған «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» ҚР Заңы. Бұл заң діни қауіпсіздікті қамтамасыз етудің нақты тетіктерін бекітті. Соның ішінде, діни бірлестіктерді міндетті мемлекеттік тіркеуден өткізу талабы «жасырын» немесе радикалды топтардың заңсыз әрекеттерін шектеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, заң бойынша миссионерлер міндетті түрде есепке алынып, өздерінің діни ілімдерінің мазмұнын мемлекеттік сараптамаға ұсынуы тиіс. Қазақстан аумағында таратылатын барлық діни материалдар теологиялық сараптамадан өтуі міндетті, бұл экстремистік идеологияның таралуын алдын алудың басты сүзгісі болып табылады. Бұған қоса, аталған заңнамалық деңгейде мемлекеттік мекемелерде, соның ішінде білім беру және денсаулық сақтау ұйымдарында діни рәсімдерді өткізуге және ғибадатханалардан тыс жерде діни үгіт-насихат жүргізуге қатаң шектеулер қойылған. Бұл шаралар мемлекеттің зайырлылық ұстанымын нығайтуға және қоғамдық орындардағы діни бейтараптықты сақтауға бағытталған. Дін істері комитеті сияқты уәкілетті органдар осы заңның орындалуын қадағалап, елдегі діни ахуалға тұрақты мониторинг жүргізу арқылы қауіп-қатерлерді ерте анықтайды. Діни бірлестіктердің мәртебесі олардың мүшелерінің саны мен қызмет ауқымына қарай жергілікті, өңірлік және республикалық болып нақты жіктелуі де маңызды құқықтық реттеу тетігі болып табылады. Заң талаптарын бұзған тұлғалар мен ұйымдарға қатысты әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік шараларының көзделуі құқық бұзушылықтардың алдын алуға тікелей септігін тигізеді. Теологиялық сараптама жүйесі тек қағаз жүзіндегі басылымдарды ғана емес, сонымен қатар интернет ресурстарындағы діни мазмұндағы ақпараттарды да жіті бақылауға мүмкіндік береді. Мұндай кешенді бақылау деструктивті ағымдардың жастар арасында өз идеологиясын жасырын насихаттауына және қоғамдық сананы улауына жол бермейді. Осылайша, 2011 жылғы Заң еліміздегі конфессияаралық келісімді сақтау мен діни экстремизмге қарсы тұрудың ең пәрменді құқықтық құралына айналды.

Діни қауіпсіздік тікелей радикализммен күреске байланысты болғандықтан, «Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы» және «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» заңдар блогы ерекше рөл атқарады. Бұл заңдар экстремизмнің діни түрін анықтап, оған қарсы мемлекеттік органдардың құзыретін айқындайды. Осы құқықтық негіздерге сүйене отырып, сот шешімдері арқылы Қазақстан аумағында қызметіне тыйым салынған террористік және экстремистік ұйымдардың тізімі жасалады. Заңнамалық талаптарды бұзғаны үшін Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 490-бабы мен Қылмыстық кодекстің 174-бабы (діни алауыздықты қоздыру) және 256-бабы (терроризмді насихаттау) бойынша қатаң санкциялар қарастырылған.

Түйіндей келгенде, Қазақстан Республикасындағы діни қауіпсіздіктің құқықтық негіздері – бұл жай ғана заңдар жиынтығы емес, мемлекеттің ішкі тұрақтылығы мен қоғамдық келісімін сақтауға бағытталған біртұтас стратегиялық жүйе. Конституциямен бекітілген зайырлылық ұстанымы мен 2011 жылғы салалық Заңның пәрменділігі елдегі конфессияаралық тепе-теңдікті нығайтып, деструктивті идеологияларға қарсы мықты құқықтық тосқауыл қалыптастырды.

Алайда, заман ағымына қарай діни қауіптердің трансформациялануы, әсіресе киберкеңістіктегі радикалды үгіт-насихаттың белең алуы заңнамалық базаны үнемі жетілдіріп отыруды талап етеді. Сондықтан, діни қауіпсіздікті қамтамасыз ету тек құқық қорғау органдарының міндеті емес, бұл – әрбір азаматтың құқықтық сауаттылығы мен рухани қырағылығына тікелей байланысты ортақ жауапкершілік. Тек заң үстемдігі мен қоғамдық сананың ажырамас бірлігі ғана Қазақстанның қазіргідей күрделі геосаяси жағдайда өзінің бірегей моделін сақтап қалуына кепілдік береді. Заң – мемлекет іргесінің беріктігі болса, діни қауіпсіздік – сол іргенің ішкі тыныштығы мен мызғымас бірлігінің негізі болып қала бермек.        

   Д.Арынбек

                                                     

Түркістан  облысының дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

маманы