Халықтың діни бірегейлігі туралы сөз болғанда дін мен дәстүрдің қоғамдағы алатын орны жоғары, әр халықтың ұлттық құндылықтары дұрыс қалыптасуы үшін атқарар қызметі зор. Дін – адамның  ізгі қасиеттерін асқақтатып танытатын болса, дәстүр ұлттың ұлт болып қалыптасуы үшін қажет. Адамның белгілі бір ұлтқа, халыққа тән екендігін айқын сезіну үшін бес түрлі шартқа толық жауап беруі тиіс. Біріншіден, сол ұлттың тілін жақсы білуі керек. Екіншіден, сол ұлттың дінін терең меңгергені жөн. Үшіншіден, сол ұлттың дәстүрін толық бойына сіңіруі тиіс. Төртіншіден, сол ұлттың тарихын бес саусағындай білгені абзал. Бесіншіден, сол ұлт мекендеген жердің ой-шұңқырын жақсы білуі парыз. Осындай бес сипаттаманы бойына дарытқан адам ғана сол ұлттың толыққанды өкілімін деп айтуға құқылы. Осы бір ұлт болып қалыптасу үшін берілген анықтамаларға көз салып ой жиегінен өткізер болсақ, барлық шарттардан адамдардың тілі, тарихы, діні мен дәстүрі сабақтастықтары тереңде жатқанын аңғарып түсінеміз. Бірақ, осы бес қасиет бірдей табылатын адам табу өзекті мәселе. Біз бұл бес қасиетті де бойымыздан табу үшін әлі де біраз еңбектенуіміз керек. Адам өзін-өзі танымай тұрып, басқа біреуді танимын деуі бос әурешілікпен үстіртін өмір сүру болып табылады. Алдымен өзіңнің ұлтыңды танып алмасаң, басқа ұлттың кім екенін еш уақытта тани алмайсың. Адамдар өздерін тани отырып, ой-саналарын да қоғамға сай ұғымдармен өзгертіп, жетілдіріп, дамытып отыруы қажет.

Дін мен дәстүрдің сабақтастығы қазақ дүниетанымында ерекше орын алады. Қазақ халқының мәдениеті мен дүниетанымында дін мен халықтық дәстүрлер тығыз байланыста. Ислам дінінің қабылдануы қазақ қоғамының рухани өмірін, салт-дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын терең өзгертті, бірақ халықтық дәстүрлер мен наным-сенімдер де сақталып қалды.

Мысалы, қазақтардың ұлттық мерекелері, тұрмыс-салт жоралғылары дінмен үйлесім тапқан. Наурыз мейрамы, Құрбан айт, Ораза айт сияқты діни мерекелер қазақ халқының мәдениетінде маңызды рөл атқарады. Діни рәсімдер мен дәстүрлердің бірлігі қазақтың ұлттық сәйкестігін қалыптастыруда маңызды фактор болып табылады.

Сондай-ақ, қазақтың дүниетанымында табиғатқа, ата-бабаларға, туыстық байланыстарға деген құрмет ерекше. Дін осы құндылықтарды нығайтады, адамдарды біріктіреді. Қазақтар үшін дін – рухани өмірдің негізі, ал дәстүр – сол өмірді қалыптастырушы фактор.

Жалпы, дін мен дәстүрдің сабақтастығы қазақ халқының өмірінде, мәдениетінде, дүниетанымында терең тамыр жайған, олар бір-бірін толықтырып, байыта отырып, халықтың рухани әлемін қалыптастырады.

1. «Діни нанымдар мен дәстүрлердің бірігуі»: Қазақ халқының мәдениетінде ислам дінімен бірге келген жаңа рәсімдер мен салттар халықтың дәстүрлі наным-сенімдерімен тоғысып, жаңа дәстүрлерді қалыптастырды. Мысалы, исламдағы зекет беру, садақа беру сияқты рәсімдер қазақтардың қонақжайлылық, көмек көрсету дәстүрлерімен үйлесім тапты.

2. «Табиғатқа деген көзқарас»: Қазақтардың дүниетанымында табиғатпен үйлесімді өмір сүру, жан-жануарларға, жерге, судың қасиетіне деген құрмет ерекше маңызды. Ислам діні табиғатқа құрметпен қарауды насихаттайды, бұл қазақтардың дүниетанымымен сәйкес келеді.

3. «Рухани құндылықтар»: Қазақ мәдениетінде ата-баба рухына, туыстық байланыстың беріктігіне, үлкендерге құрмет көрсетуге ерекше мән беріледі. Дін осы құндылықтарды нығайтады, адамдарды рухани жағынан біріктіреді.

4. «Мерекелер мен жоралғылар»: Наурыз, Құрбан айт, Ораза айт сияқты мейрамдарда халықтың дәстүрлері мен діни рәсімдері қатар жүреді. Мысалы, Наурыз мейрамында адамдар бір-біріне құттықтау, дастарқан жаю, қонаққа шақыру сияқты дәстүрлерді орындайды, бұл рәсімдер дінмен үйлеседі.

5. «Салт-дәстүрлердің жаңаруы»: Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін дін мен дәстүрлердің сабақтастығы қайта жаңғырды. Халықтың рухани өмірінде исламның рөлі артып, дәстүрлі мәдениетке қызығушылық қайта оянды.

Осылайша, дін мен дәстүрдің сабақтастығы қазақ дүниетанымында терең әрі көпқабатты мәдениет қалыптастырады, бұл халықтың рухани және әлеуметтік өміріне әсер етеді.

 

 Б.Абдрахман

 

Түркістан облысы дін істер басқарамасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ – нің

теолог маманы