Қазіргі қоғамда білімнің рөлі бұрынғыдан да арта түсті. «Білім – адамның қорғаны» деген нақыл сөз адам өміріндегі білімнің маңызын дәл сипаттайды. Себебі білім адамды тек кәсіби тұрғыда ғана емес, рухани, әлеуметтік және құқықтық жағынан да қорғайды. Ең алдымен, білім надандықтан сақтайды. Надандық – көптеген қателіктің, адасудың және әділетсіздіктің бастауы. Ал білімді адам ақпаратты талдай алады, ақ пен қараны ажыратады, өз көзқарасын дәлелдей біледі. Мұндай қабілет адамды алдауға, жалған идеологияға еріп кетуден қорғайды. Екіншіден, білім адамның өз құқығын қорғауына мүмкіндік береді. Заңды, қоғам ережелерін, азаматтық міндеттерін білетін адам әділетсіздікке төзбейді, өз мүддесін мәдени әрі заңды жолмен қорғай алады. Бұл тұрғыда білім – адамның ең сенімді қалқаны.Үшіншіден, білім экономикалық қауіпсіздіктің де кепілі. Білімі бар адам еңбек нарығында сұранысқа ие болады, өз кәсібін табады немесе жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Ал тұрақты табыс пен кәсіби даму – адамның өмірлік сенімділігін арттыратын маңызды факторлар.

Бұл мақалада діни білімнің адамның рухани қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі рөлі қарастырылады. Абай Құнанбайұлы мен Шәкәрім Құдайбердіұлы еңбектеріндегі дін, ақыл және адамгершілік мәселелері талданып, діни білімнің фанатизм мен радикализмнен қорғайтын маңызды фактор екені негізделеді.

Бүгінгі жаһандану дәуірінде діни білім мәселесі тек рухани емес, сонымен қатар әлеуметтік және қауіпсіздік тұрғысынан да өзекті болып отыр. Дінді теріс түсіну, діни сауатсыздық пен үстірт сенім қоғамда радикалдық көзқарастардың қалыптасуына себеп болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, діни білім – адамды адасудан сақтайтын рухани қорған ретінде маңызды рөл атқарады. Қазақ ойшылдары Абай Құнанбайұлы мен Шәкәрім Құдайбердіұлы бұл мәселені өз еңбектерінде терең зерделеген.

Абай Құнанбайұлы діни сенімді ақылмен ұштастыру қажеттігін баса көрсеткен. Оның ілімінде соқыр сенім қатаң сынға алынады. Абайдың: «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста» деген қағидасы діни білімнің негізінде ақыл-ой мен рухани тазалықтың үйлесуі керектігін көрсетеді. Абай үшін иман – адамды әділетке, жауапкершілікке, еңбекке жетелейтін рухани күш. Бұл тұжырым діни білімнің қорғандық қызметін айқындайды. Себебі ақылмен қабылданған дін адамды фанатизмнен, алдамшы уағыздардан және теріс ағымдардан сақтайды.

Шәкәрім Құдайбердіұлы діни білімді «ар ілімімен» тығыз байланыстырады. Ол: «Дін тазасын ойласаң, ақылға сал» деп, діннің мәні ақыл мен ар-ожданда екенін айқындайды. Шәкәрім үшін шынайы дін – адамды ішкі тәртіпке, өзін-өзі бақылауға тәрбиелейтін рухани жүйе. Шәкәрім еңбектерінде діни білім адамды зұлымдықтан, әділетсіздіктен, қатыгездіктен сақтайтын қорған ретінде қарастырылады. Ар-ұятты бірінші орынға қойған тұлға қоғамға да, өзіне де зиян келтірмейді.

Діни білімнің негізгі қызметтерінің бірі – адамның рухани иммунитетін қалыптастыру. Иманды әрі сауатты адам жалған діни идеяларға қарсы тұра алады. Абайдың: «Дін ісінше сөйлесең, ақыл қоспай – надандық» деген пікірі діни білімсіздіктің қауіпті екенін нақты көрсетеді.

Демек, дұрыс діни білім адамды:

-         радикалдық идеологиядан;

-         діни манипуляциядан;

-         рухани дағдарыстан қорғайды.

Бұл қасиеттер діни білімді жеке тұлғаның ғана емес, тұтас қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ететін фактор ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, діни білім – адамның рухани қорғаны. Абай мен Шәкәрім ілімдері діни сенімнің ақылмен, ар-ожданмен және адамгершілікпен ұштасқанда ғана өз мәнін табатынын дәлелдейді. Саналы діни білім адамды адасудан сақтап, ішкі тұрақтылық пен қоғамдық келісімді қамтамасыз етеді. Сондықтан діни білімді ғылыми, жүйелі және жауапкершілікпен меңгеру – қазіргі қоғамның маңызды міндеттерінің бірі.

 А.Дүйсен

 

Түркістан облысы дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

теолог маманы